Alternatywa w edukacji – szansa dla naszych dzieci

Współczesny kryzys rodziny i poszanowania dla wartości chrześcijańskich wydaje się generować szereg poważnych problemów w szkole, na co wskazują bezpośrednie doświadczenia oraz badania naukowe. Rezygnacja uczniów z nauki, słabe wyniki edukacyjne, znaczący spadek czytelnictwa (zwłaszcza wśród chłopców), poważne trudności w utrzymaniu dyscypliny w szkole, przemoc szkolna, jakość relacji między uczniami, stosunek uczniów do nauczycieli, wzrastająca liczba uzależnień, toksyczne ideologie i zagrożenie duchowe coraz łatwiej przenikające do szkół, a nawet do oficjalnych programów i podręczników szkolnych. Te zjawiska są znane nam rodzicom i wychowawcom.
Czy rzeczywiście jesteśmy bezradni  wobec tych problemów? Co możemy zrobić, aby szkoła stała się na nowo miejscem bezpiecznym, tworzącym przestrzeń zaufania, szacunku i współdziałania? Jak pomóc rodzinom by odkryły w sobie drzemiący w nich potencjał edukacyjny i wychowawczy? Jak wywołać wśród dzieci i młodzieży atmosferę sprzyjającą nauce i utrzymać chęć uczenia się i to nie dla stopni, testów, czy tabelek? Czy treści przekazywane w szkole mogą nie być sprzeczne z wartościami przekazywanymi przez rodziców w domu?
Jedną z obiecujących możliwości, a jednocześnie alternatywą dla tak powszechnego modelu koedukacyjnego jest rozpowszechnienie edukacji spersonalizowanej i zróżnicowanej ze względu na płeć.

Edukacja spersonalizowana to model edukacji, w którym  podstawą pracy dydaktyczno-wychowawczej jest indywidualny kontakt z uczniem i jego rodzicami. Każda rodzina ma swojego własnego opiekuna, z którym ustala indywidualną ścieżkę rozwoju dziecka.

W odróżnieniu od tradycyjnego modelu nauczania, postępy ucznia nie są porównywane do wyników klasy czy rocznika. Zamiast tego, uczeń ma stawiane wymagania stosowne do jego aktualnych możliwości i zdolności. Dzięki temu lepsi w danej dziedzinie uczniowie nie spoczną na laurach, a ci poniżej średniej nie będą się załamywać poziomem, który w danym momencie trudno im osiągnąć. Pozwoli to wszystkim uczniom zachować motywację do ciągłego rozwoju we właściwym dla siebie tempie.

Opiekun rodziny (tutor) sprawuje swoją funkcję poprzez regularne spotkania z uczniem (minimum raz w miesiącu) i rodzicami dziecka (przynajmniej raz w trymestrze w systemie 3 trymestrów) oraz nauczycielami prowadzącymi zajęcia.

Zadaniem opiekuna jest wzmacnianie czynnej roli rodziców w procesie integralnego  rozwoju dziecka. Oferuje on pomoc w nakreśleniu takiego planu wychowania, jakiego rodzice pragną dla swojego dziecka oraz doradza najwłaściwsze sposoby jego realizacji. W czasie spotkań z rodzicami koncentruje się na osiągnięciach i trudnościach edukacyjnych dziecka, jak również rozmawia na temat umiejętności nawiązywania przez nie relacji, zachowania ucznia w domu i w szkole, rozwoju jego charakteru.
Za kontakty pomiędzy rodzicami a opiekunem odpowiedzialne są obydwie strony. Sposób współpracy zależy od wspólnej decyzji rodziców i opiekuna z zachowaniem wyznaczonych zadań.

Edukacja spersonalizowana opiera się na traktowaniu każdego ucznia jako osoby z poszanowaniem jej wolności i godności. Każdy uczeń posiada inne predyspozycje, które może rozwijać, a jednocześnie inne wady, nad którymi powinien pracować. Edukacja spersonalizowana wymaga poznania każdego ucznia, w tym jego dobrych i słabych stron. Jest to możliwe właśnie poprzez system wcześniej wspomnianego„tutoringu” rodzinnego .

W edukacji spersonalizowanej rodzice – jako pierwsi wychowawcy – są najważniejsi, potem nauczyciele a wreszcie dzieci. Szkoła ma być bowiem „kontynuacją domu rodzinnego”.
Kluczem do zbudowania dobrej szkoły jest współpraca rodziców, nauczycieli i dzieci oparta na wzajemnym zaufaniu i życzliwości. Każda rodzina mając swojego tutora (opiekuna), posiada jednocześnie „łącznik” między szkołą  a rodzicami dziecka. W modelu tym nie ma tradycyjnych wywiadówek, za to rodzice (mama i tata razem) kilka razy w roku spotykają się z opiekunem rodziny w celu ustalenia indywidualnego programu wychowawczo-edukacyjnego dla ich dziecka. W praktyce korzysta na tym cała rodzina, również rodzeństwo, które z różnych względów nie jest objęte edukacją spersonalizowaną. Dzięki temu dziecko doświadcza tego samego w domu i w szkole. Wszyscy nauczyciele, którzy pracują z dzieckiem stosują się do ustaleń z rozmowy. Opiekun jest kimś, kto podaje rodzicom pomocną dłoń – w takim zakresie, w jakim oni sobie tego życzą. Jako stale kształcący się wychowawca zna pewne prawidłowości w rozwoju młodego człowieka, może pomóc nabrać dystansu rodzicom i towarzyszyć w poszukiwaniu rozwiązań. Jego działanie nie ogranicza się tylko do roli udzielania uczniowi dydaktycznego wsparcia, ale również inspiracji, zachęty do pokonywania trudności, towarzyszenia w procesie kształcenia i samokształcenia. Istota tutoringu tkwi zatem nie tyle w indywidualizacji nauczania, co w relacji, by właśnie niejako poprzez osobiste więzi osiągnąć pozytywne zmiany. (Założenie to bardzo przypomina sposób podchodzenia do wychowanków św. ks. Jana Bosco. Mówił on, że „relacja jest sekretem wszelkiego wychowania”). Instytucja tutoringu ogromnego znaczenia nabiera szczególnie w okresie dojrzewania. Jest to trudny okres, nierzadko naznaczony niepotrzebnymi klęskami wychowawczymi.

Znacznie lepsze efekty edukacyjne i wychowawcze uzyskuje się poprzez współpracę rodziców ze szkołą. Ustalenie wspólnego frontu działań szkoła-rodzice skutkuje jednolitym przekazem: młody człowiek, który spotyka się w domu i w szkole z podobnymi wymaganiami wobec siebie, funkcjonuje znacznie lepiej niż w sytuacji, gdy z tych dwóch środowisk otrzymuje sprzeczne wskazówki. Ciekawostką jest, że jedną z pierwszych  szkołą, która wdrożyła tutoring rodzinny (również wychowanie obywatelskie) jest  założona w Polsce Prywatna Żeńska Szkoła  Cecylii Plater- Zyberkówny (ur. w 1853 r. – zm. w 1920).

Innymi słowy edukacja spersonalizowana to wysoko zindywidualizowany system kształcenia optymalizowany dla potrzeb konkretnego ucznia. Jest elastycznie dostosowywana do uczącego się, z jego udziałem. Ten styl edukacji zakłada selekcję i dostosowywanie metod, technik oraz sposobów nauczania i wychowywania do natury konkretnej osoby.

Całościowy program wychowawczy
Edukacja spersonalizowana i zróżnicowana to model edukacji, który wywodzi się z Hiszpanii (Institucio Familiar d’Educacio w Barcelonie) i sprawdza się w ponad 500 szkołach w 38 krajach już od ponad 50 lat.
Jak podaje raport Komisji Europejskiej o edukacji w Europie z grudnia 2009, w Europie jedynie w kilku krajach istnieją publiczne szkoły zróżnicowane:

  • ponad 500 w Wielkiej Brytanii (W rankingach 9 na 10 najlepszych szkół to te z modelem edukacji zróżnicowanej)
  • 120 w Irlandii
  • 27 w Grecji
  • 25 na Malcie

Raport ten podaje jednocześnie, że w Wielkiej Brytanii i Irlandii istnieje tradycja uważania szkół zróżnicowanych za „lepsze”.
Stany Zjednoczone w 2001 r. dostrzegając zalety tego modelu edukacyjnego wprowadziły poprawkę do uchwalonej w 1972 roku ustawy edukacyjnej znosząc nakaz koedukacji  w szkołach publicznych i przeznaczając 450 milionów dolarów rocznie na wsparcie edukacji zróżnicowanej w tych szkołach, co w krótkim okresie spowodowało wzrost liczby tego typu placówek .

Model edukacji spersonalizowanej zakłada prymat wychowania nad nauką. Edukacja spersonalizowana kładzie bowiem nacisk na wszechstronny rozwój dziecka jako osoby – w aspekcie emocjonalnym, duchowym, intelektualnym, fizycznym i wolitywnym (wychowanie woli). Wszystkie te aspekty są jednakowo istotne i połączone odnoszą się do wychowania całościowego, które obejmuje wszystkie części osobowości ucznia, a więc uwzględnia całą osobę w procesie wychowawczym zwracając szczególną uwagę na pięć obszarów:

  • rozum – dążenie do prawdy;
  • wola – dążenie do dobra;
  • emocje – radość z czynienie dobra;
  • ciało – narzędzie czynienia dobra;
  • duch – otwarcie na transcendencję, nawiązanie osobistej relacji z Bogiem i innymi.

Takie podejście do wychowania rodzi również dobre wyniki dydaktyczne, ponieważ pełny rozwój osoby pozwala na uzupełnianie deficytów w jednym obszarze nadwyżkami z innych obszarów. Wraz z pogłębieniem wiedzy u dziecka następuje również rozwój emocjonalny, fizyczny i duchowy, co współgra z osobistą pracą nad własnym charakterem ucznia. To wszystko dzieje się oczywiście przy ścisłej współpracy i świadectwie rodziców i nauczycieli.

Model edukacji spersonalizowanej zapewnia spójność programu wychowawczego szkoły (czy przedszkola) i domu rodzinnego. Fundamentem wychowania jest antropologia chrześcijańska.  Chrześcijańska formacja pomaga dzieciom rozwijać dobre nawyki, które umożliwiają zdobywanie i rozwijanie cnót.  W praktyce polega to na tym, że w każdym miesiącu dzieci ćwiczą kolejne dobre nawyki, które w rezultacie kształtują ich charakter. Robią to zarówno w szkole, jak i w domu. Dotyczy to, miedzy innymi cech takich jak: pracowitość, porządek, obowiązkowość, pobożność, posłuszeństwo, koleżeństwo, uczynność, systematyczność, wytrwałość, męstwo. Nawyki te mogą być „trenowane” już na etapie przedszkola, kiedy dziecko uczy się równo ustawiać buty i odwieszać kurtkę na wieszak, starsze dzieci starają się np. równo stawiać literki. W ten sposób dzieci nie tylko uczą się dobrze wykonywać swoją pracę, ale jednocześnie zdobywają tożsamość chrześcijańską.

Jak naturalnie pracować z dzieckiem nad rozwojem cnót i dobrych nawyków? Służą temu okresy sensytywne.

Okresy sensytywne

Kształtowanie dobrych nawyków już na etapie przedszkolnym jest również bardzo istotne z uwagi na występowanie tzw. okresów sensytywnych. Są to naturalnie występujące okresy w życiu dziecka, kiedy przy mniejszym wysiłku możemy pomóc dziecku opanować określone nawyki. Np. do trzeciego roku życia łatwiej jest nauczyć dziecko porządku. Okres sensytywny dla szczerości obejmuje wiek od trzech do sześciu lat – dzieci takie instynktownie czują, że powinno się mówić prawdę. W wieku lat sześciu zaczynają się okresy sensytywne dla pracowitości, hojności i męstwa. W okresie przedszkolnym rodzice mogą i powinni położyć fundamenty pod przyszłą osobowość dziecka. Ważne jest, aby  podstawy te były głębokie i solidne, gdyż już od najwcześniejszych chwil kształtujemy człowieka. Chcemy, aby nasze dziecko było szczęśliwe – teraz, i w dorosłym życiu. Szczęście osiągnie, kiedy będzie chciało wybierać dobro w sposób wolny i nieprzymuszony. Kiedy będzie umiało zauważyć innych (koleżeństwo i uczynność), nie zrażać się niepowodzeniami (męstwo), wytrwale dążyć do celów ziemskich i nadprzyrodzonych (systematyczność, wytrwałość, pobożność), kiedy będzie umiało się uczyć (porządek, systematyczność, męstwo).

„Okresy sensytywne (zwane też okresami szczególnej wrażliwości) to fazy w rozwoju dzieci, w których są one szczególnie zdolne do tego, by rozwinąć konkretną funkcję (dotyczącą ciała, umysłu lub woli).” (F. Corominas „Wychowywać dziś”)

okresy sensytywne

ZESTAWIENIE OKRESÓW SENSYTYWNYCH (F. Corominas „Wychowywać dziś”)

Okresy sensytywne obejmują czas od okresu prenatalnego do 20 roku życia, kiedy człowiek osiąga dojrzałość w sensie wychowawczym. Przy czym, najintensywniejsza wrażliwość rozwojowa jest możliwa właśnie do 12 roku życia. Mniej więcej w tym wieku młody człowiek zaczyna okres dorastania i kończy się większość okresów sensytywnych.
Corominas rozpatruje rozwój człowieka w trzech obszarach (na trzech poziomach): materialnym, intelektualnym i wolitywnym (związanym z kształtowaniem woli). W każdym z tych obszarów jest inny stosunek wpływu tego, co wrodzone (przekaz genetyczny), do tego, co można zmieniać, kształtować, rozwijać poprzez uczenie się. Przedstawia to następująca tabela:

Poziom

Osoba

Rozwój poprzez:

Wpływ przekazu
genetycznego

Wpływ uczenia się

1

Ciało

Rozwijanie sprawności fizycznej

67%

33%

2

Inteligencja

Nauczanie

45%

55%

3

Wola

Wychowanie

23%

77%

Źródło: F. Corominas „Wychowywać dziś

Okazuje się, że rodzice i wychowawcy mają najwięcej do zrobienia w obszarze związanym z kształtowaniem woli, gdyż tutaj wpływ środowiska jest ponad trzykrotnie większy niż wpływ genów. Bazując na tym założeniu i obserwując zestawienie okresów sensytywnych, dochodzimy do przykładowego wniosku: w wieku szkolnym możemy skutecznie pracować nad cechami charakteru takimi jak: odpowiedzialność, wytrwałość, pracowitość. Rodzice wychowując, stawiają sobie i dzieciom pewne wymagania. Starają się je realizować, wspierając rozwój osobowości dziecka. Przedszkola i szkoły, które mają dobre przygotowanie w dziedzinie wychowania, współpracują w tym zadaniu z rodzicami i dziećmi. Zainwestowanie w nie daje w depozyt dzieciom coś więcej, niż tylko wiedzę. Są to przedszkola i szkoły, które uczą jak dobrze ją wykorzystać.

Pogłębieniem modelu edukacji spersonalizowanej jest edukacja zróżnicowana ze względu na płeć. Oznacza to, że dziewczęta i chłopcy uczą się osobno. Doświadczenia pedagogiczne na całym świecie pokazują, że model edukacji zróżnicowanej przynosi bardzo dobre rezultaty dydaktyczno-wychowawcze.
Taki model edukacji, w myśl zasady, że ludzie są różni ale równi, umożliwia i ułatwia:

  • dostrzeganie naturalnych różnic i rozwijanie w sobie szacunku do płci własnej i przeciwnej;
  • dobór odpowiednich metod nauczania i technik pracy (uwzględniających indywidualne różnice między dziewczętami i chłopcami w sposobie przyswajania wiedzy, pracy zespołowej, temperamencie oraz odbierania i reagowania na bodźce);
  • dobór odpowiednich metod wychowawczych przy zachowaniu tych samych celów (inaczej uczy się dziewczęta i chłopców takich postaw jak szczerość, pracowitość, przyjaźń czy wzrastanie w wierze);
  • skuteczne komunikowanie i budowanie prawidłowych relacji;
  • wzmacnianie poczucia własnej wartości i przełamywanie stereotypów społecznych;
  • skuteczne pomaganie dziecku w rozwijaniu własnych talentów.

Podstawowe założenia edukacji zróżnicowanej mówią zatem o tym, że istnieją naturalne różnice między dziewczętami i chłopcami i dlatego potrzeba odmiennych podejść w procesie ich wychowania i edukacji. Dlatego też w szkołach pracujących zgodnie z modelem edukacji zróżnicowanej dziewczętom i chłopcom przekazywane są te same treści ale w różny sposób, różnymi metodami i przy wykorzystaniu różnych narzędzi edukacyjnych.

Zestawienie różnic

DZIEWCZĘTA CHŁOPCY
Percepcja bodźców wzrokowych i
słuchowych
– odróżniają różne
odcienie jednego koloru;
– rzadziej nawiązują kontakt wzrokowy, widzą
mniej kolorów i mniej szczegółów;- głośniej mówią i reagują z opóźnieniem lub
wcale na niektóre, np. zbyt cicho lub spokojnie wydane
polecenia;
Zachowanie i temperament – chętniej pracują w ciszy;- łatwiej współpracują w grupie;- nie dążą do rywalizacji za wszelką cenę;- realnie oceniają swoje możliwości; – wykazują ciągłą gotowość do bycia w ruchu;- lubią rywalizować;- żywiej i gwałtowniej reagują na bodźce;
Rozwój mowy i rozumowanie – wcześniej uczą się mówić;- lubią mówić i słuchać; – mają lepszą wyobraźnię przestrzenną;- z większą łatwością mogą jednocześnie mówić i odczytywać
mapę;
Rozwoju i przeżywaniu emocji – są bardziej zainteresowane działaniami
interpersonalnymi;- wykazują empatię i otwartość na drugą osobę;
– wolą działania bezosobowe i wyraźnie
określone;- nie zwracają uwagi na odczucia innych osób w grupie ale
koncentrują się na celu, do którego dążą;- mają więcej wiary w siebie;- mają umiejętność przetwarzania agresji na motywację i ambicję;
Organizacja pracy – optymalna temperatura w klasie –
powyżej 20 st. C;- ich pomoce wizualne muszą być barwne, estetyczne i
różnorodne;- potrzebują więcej czasu na zajęcia artystyczne;
– optymalna temperatura w klasie –
poniżej 20 st. C;- powinni mieć lepiej oświetlone miejsce pracy i miejsca ekspozycji
pomocy wizualnych w klasie;- komunikują się z otoczeniem przez ruch i aktywność fizyczną;- potrzebują więcej czasu na naukę czytania;
Metody i techniki pracy – lubią wszelkie prace zespołowe;- wolą prace spokojne, wykonywane w ciszy;- lubią kiedy decyduje się za nie o kolejności i doborze
tematów prac;- pomoce dla dziewcząt muszą być kolorowe i estetyczne;- z łatwością uczą się śpiewu i uwielbiają wszelkiego rodzaju zajęcia
muzyczno-teatralne;
– potrzebują dużo ruchu i elementów
rywalizacji;- wolą pracować w pojedynkę, ewentualnie w małych, konkurujących ze
sobą grupach;- potrzebują do nauki pomocy, które umożliwiają manipulację;- cenią sobie wolność wyboru;- lubią śpiewać, dobre efekty daje połączenie muzyki i czytania;

 

Liczne statystyki wskazują znakomite rezultaty dydaktyczne i wychowawcze szkół, w których naucza się uwzględniając potrzeby każdego dziecka, w tym również różnice między dziewczętami i chłopcami.

Dlaczego szkoły niekoedukacyjne są bardziej skuteczne w nauce i rozwoju uczniów?

1. Mniejsza siła oddziaływania pozaszkolnych wartości kultury młodzieżowej.

2. Większy porządek i kontrola (dyscyplina).

3. Bardziej pozytywne wzory do naśladowania wśród uczniów tej samej płci.

4. Ograniczenie różnic pomiędzy płciami w programie nauczania i możliwościach uczniów.

5. Ograniczenie stronniczości płci w interakcjach pomiędzy nauczycielem a uczniem.

6. Eliminacja krzywdzącej dominacji płci.

7. Eliminacja zachowań o charakterze molestowania seksualnego.

8. Większe możliwości przywódcze.

9. Większa wrażliwość kadry nauczycielskiej na dostrzeganie różnic w nauce pomiędzy obu płciami.

10. Świadomy wybór rodziców i uczniów z nastawieniem na naukę.

Przeprowadzone niedawno badania z udziałem 478 nauczycieli w publicznych szkołach niekoedukacyjnych w USA wykazały, że ograniczenie rozproszeń w nauce jest zdecydowanie najwyższą zaletą edukacji zróżnicowanej.
Do szkół niekoedukacyjnych uczniowie idą po prostu  po to by się uczyć, a nie po to by się bawić, albo dręczyć nauczycieli i innych uczniów, czy żeby realizować wartości kultury młodzieżowej często nastawione przeciwko nauce. Okazuje się więc, że struktura  szkół niekoedukacyjnych przyczynia się do pilności w nauce.
Trzeba zwrócić również baczną uwagę na fakt, że szkolnictwo w Polsce jest mocno sfeminizowane, a więc dobre wzorce męskie w szkole są mocno ograniczone.
Niemniej istotnym ograniczeniem jest fakt, że chłopcy po prostu uczą się inaczej, a tego nie uwzględnia koedukacyjny model edukacji. Chłopcy potrzebują wyzwania i przygody; lubią eksperymentować, badać, rozkręcać. Jednocześnie pracują nieregularnie: po okresie pełnej mobilizacji i pracy na najwyższych obrotach często nadchodzi u nich okres rozprężenia i odpoczynku. System wymagań szkolnych w normalnej szkole może część chłopców wpędzać w głęboką apatię. Sprzyja temu nauka nastawiona na teorię, setki definicji do zapamiętania, kierat kartkówek i regularnych klasówek. Szkoła może więc wydawać się chłopcom miejscem nieatrakcyjnym i oderwanym od rzeczywistości. Wówczas może nie wystarczyć wychowanie fizyczne, które chłopcy zazwyczaj uwielbiają.

Warto podjąć wyzwanie rozpowszechniania modelu szkół z edukacją zróżnicowaną i spersonalizowaną. W całym kraju jej zalety odkrywają zwykli, zatroskani rodzice tworząc nowe placówki edukacyjne z tym modelem, będące prawdziwą alternatywą dla hegemonii szkół koedukacyjnych.

Agnieszka Caban

Bibliografia:
III Międzynarodowy Kongres Edukacji Zróżnicowanej, Sukces w edukacji. Personalizacja nauczania. EASSE, Warszawa 2011
ks. Marek Dziewiecki, Od urwisa do bohatera. Wychowanie duchowe, moralne i religijne chłopców. eSPe, Kraków 2013
Fernando Corominas, Wychowywać dziś (seria BUDOWAĆ RODZINĘ), Apostolicum, Ząbki 2006

Polecamy artykuł prof. Wojciecha Ciechomskiego pt.:”Model wychowania i edukacji spersonalizowanej i zróżnicowanej” oraz wywiad z Katarzyną Krywult na temat edukacji spersonalizowanej